A. Gernas

Li dû hev du mînakên anakronizmê(1), Epîlog û Tofan. Di herdu berheman da Hesenê Metê, du navdarên Kurd ango Mîr Celadet Bedirxan û Ehmedê Xanî dike şêwirmendê êş û jan, xewn û xeyal, hêvî û daxwazên lehengên novelên xwe. Di Epîlogê da Darînê Daryo, gilî û gazinên xwe ji Mîr Celadet Bedirxan ra ravedike, pîvanên nivîskarîyê bi lêv dike, krîterên xwe yên derbarê nivîskarên derewîn da pêşkêş dike, paşdamayina civatê û berberîya navbera wan radixe pêş çavan. Di Tofanê da jî, ku mijara vê nivîsarê ye, lehengê xwe bi forma EZ dibe ser gora Ehmedê Xanî da ku ji kul û merezê wî ra bersîvekê bibîne, da ku Ehmedê Xanî kerametekê nîşan bide. Di edebiyatê da hilbijartina fantaziyan xeyalê, mecala nivîsa hunerî û edebiyata bilind firehtir dike, hetta bêtixûb dike da ku nivîskar karibe hunerê pênivîsa xwe bi her alî da bikişîne. Hesenê Metê jî, di Epîlog û Tofanê da ev şêwe hilbijartiye û bi rêberiya xeyalan hin birînên civakî der dike. Meriv pê dihise ku ji bo Hesenê Metê, di destê pêşî da edebiyatek hunerî tê. Bûyer an bûyerên civakî dikeve rêza duyemîn. Ji ber ku dema bûyerek civakî bike bingeh û bala xwe bi temamî bide ser plankirin û pêşkêkirina wê bûyerê, wê çarçeve teng bike, mecala peyv û hevokên hunerî, mecala gihandina ruhekî estetîk bide tixûbkirin. Lewma jî Hesenê Metê anakronîzmekê hildibjêre û bi xeyala mûcîzeyek an kerametekî lehengê xwe dibe ser gora Ehmedê Xanî û mebesta lehengê novelê îşaret dike: Ev şer bi çiqasî berfireh dibe û kengî vedimire, ez nizanim. Lê di dawiya dawîn de digêhîjim baweriyekê û xwe bi xwe dibêjim: Ez ê ku ne ewlîya, ne jî şêt û şeydayekî cemala Xwedê me, de îcar ev çi ger û çi tevger e ez ketimê. Ma min çi jê ye kî bi kîjan av û kîjan şerbetê sermest dibe! Kî ji bo kê dikuje û tê kutinê, min çi jê ye! Na, bi min neketiye ku kî ji bo kê derewan dike û pê mezin dibe... Xwedê hinek ji axê, hinek jî ji rêxê çêkirine, ewqas!... Ev karê Wî ye û min got bi min neketiye. Ez dîsa dibêjim, bi min neketiye ku Xwedê bi kîjan mûc û bi kîjan çaqûyê bi radorî dunyayê ketiye û ew gilover kiriye! Bi vî awayî Hesenê Metê êşeke civakî ya dema îroyin a dilê lehengê xwe ravedike û tilîya xwe datîne ser birîna wî. A bi wî ruhê guvaştî û serêşê ji cenabê E.Xanî mûcîzeyekê, kerametekê dipê. Ez nizanim çima, lê di wê gavê de mal û milkê dunyayê ji daxwazên min dûr e, kamiliya axiret û îmanê nayê bîra min. Dengekî nizim ji min derdikeve û Xwedê dizane ez bi xwe jî dibihîsim: Kerametekî xwe, ya ezîz, kerametekî xwe, dibêje û bi van peyvikên wî re dibîne ku, bi qudreteke îlahî ew gora ezîz tev kêla xwe, di nava wê bêndera nûranî de li hev digere, li hev tê badanê, ber bi jor bilind dibe, dibe fîgurekî nîvmêr û nîvyezdanî û li pêş min li ser lingan radiweste... çawa bibêjim dibe mîna peykerekî Xwedayên demên kevin ku tu di agir de bikolî. Heta ku kerametê Ehmedê Xanî kişf dibe û Bekoyê Ewan ji qebrê radibe, Hesenê Metê bi zimanekî edebî yê bilind tofanê digihîne zîrveyê. Tofanê digihîne zîrveyê û Bekoyê Ewan ji qebrê radike da ku wî berde dinyayê û Bekoyên serdema îroyin pê bide nasîn. Lê berî ku derê der, divê îspat bike ku ew bi navê xwe yê Beko ji Cizîra Botan e. Ji devê sofî Temir dibihîze ku navê Beko li aqarê Cizîra Botan navekî naletkirî ye, kes wî navî bi kar nayne. Tevî ku sofî navê Beko wek navekî naletkirî nîşan dide jî, çaxa pê dihise ku bi rastî ev zatê xerîb, ango Bekoyê Ewan, binecîhê Cizîra Botan e û ew Bekoyê ku di navbera Mem û Zînê da bûye dirrî ye, li berê secde dibe û hurmeteke pêxemberane nîşan dide. Hesenê Metê bi vî awayî pîrozîya Bekoyê Ewan, torenasîyê derdixe pêş. Piştre, di dawiya novelê da serboriya Beko ya dema îroyîn ji devê wî, li ser gora Ehmedê Xanî tê ragihandin û bi vî awayî pîrozîya wî tê mor kirin: Naxwazim pesinê xwe bidim lê min got bihêle ez bi destûra te bibêjim; ma ji bilî huner û marîfeta min destê kê lê digere ku têkeve navbera evîndarên mîna Mem û Zînê, kî dikare welê bike û ew jî rabin ne ji bo evîna kesekî din... lê ji bo evîna nefsa xwe jahrê bixwin û xwe bikujin? Kîjan qudret û kîjan huner dikare evînê li wan tîr bike, serên wan mest û ruhên wan paqij bike ku rabin ji dilekî pak bi devê xwe evîna xwe ji mîr re vekin? Ji bilî hunerê min kî dikare cesareteke welê bide wan ku mirina xwe bidin ber çavên xwe û bibêjin em ji hev hez dikin? Ka ji bilî min kî dikare xeyalê li hunermendan biazirîne... Kî dikare xeyalê li şaîrekî mîna cenabê te sor bike û derxîne daraxeke asê, ya arif, û asêwarîyeke welê ku feylesof jî nikarin îzah bikin! Û belbî jî ji ber vê huner û vê marîfeta min Bekoyê Ewan bûye ku hatenî nuha jî şiveke hezîranî di destê min de û ez li ber deriyê buhuştê me, ya arif. Lê ev gelacên îro, heşa ji cenabê te dibêjin meriv wan nakin ber keran. Xêr û guneh li hustuyên wan, lê dibêjin ev gelacên ku îro navê min di devê xwe de dikine benîşt, li ba wan evîn tuneye, hezkirin tuneye, dev ji hezkirina yar û cîranê berde, dibêjin li ba wan meriv nikare ji dê û bavê xwe jî hez bike, dibêjin li gor wan ev tiştên welê memnû-ul emel in. Bêguman ji devê Beko temamiya serborîya wî, digel danberhev û krîterên wî tên pêşkêş kirin. Lê wek ku me di serî da got, mebesta vejinandina Beko ji bo raçavkirina dema îroyîn e. Lehengên bûyera civakî ya îroyîn jî, Cîhangîr û murîdên terîqeta wî ne. Cîhangîrê ku xwe dike kirasê pêxemberîyê, eref û namûsa xelkê tayîn dike. Pêxemberê ku heqê jîyanê ji muxalifên xwe ra nahêle; heqê hezkirinê qedexe dike; heqê welatperweriyê dixe bin tapoya xwe... Dema ku nivîskar Bekoyê Ewan ji mezel dide rakirin û berê wî dide der, wî tenê li Cizîra Botan digerîne û li çayxaneyekê dide rûnitandin. Temamîya bûyera bingehîn, di vê çayxanê da tê guhdarîkirin û ji devê Delyan tê pêşkêş kirin. Wisa xuyaye ku nivîskar hemû cûre tîpên civakî di vê çayxanê da civandiye da ku bi carekê û bi şêweyeke kurtebirî bûyerê pêşkêş bike. Ew rîya kurtebirr a ku Hesenê Metê hilbijartiye, tercîhek e lewma jî gotineke min derbarê tercîha wî da nîne, lê ez di hûnandina mijar an bûyerek ewqas girîng da kêmanîyek berbiçav dibînim. Berî her tiştî gelek alî û bêaliyên vê bûyerê hene. Divîyabû ku Hesenê Metê Bekoyê Ewan li Kurdistanê bigeranda û ew pêrgî gelek grûp û tebeqeyên civatê bikira. Bi Cîhangîr û endamên terîqetê ra bixista danûstendinekê. Bi dijberên Cihangîr ra rûbirû bikira. Sembolîk be jî, bi hemû alîyan ra bida û bistenda ku karibûya dîmenekî baştir pêşkêşî Ehmedê Xanî bikira. Li alî din sedemên dijberîya Delyan, ku Hesenê Mete wek mînaka dijberîya Cîhangîr û murîdên wî hilbijartiye, li ser bingehek qels hatiye danîn. Dema ku murîdên Cîhangîr hatine û bêş avêtine ser bavê Delyan, ew biçûk bûye. Ji ber feqîriyê, bavê Delyan nikaribûye bêşa (perê) ku jê hatiye xwestin bide, lewma jî rojekê çekdarên Cîhangîr avêtine ser mala wî û temamîya malbatê kuştine. Ji malbatê bi tenê Delyan filitiye. Ev rew li ba Delyan bûye sedemê kîn û nefretê, bûye sedemê dijberîyê li hember Cîhangîr û piştgirên wî. Bêguman kuştina temamîya malbatê sedemeke gelek dramatîk a xurt e, lê bi tenê kuştina malbatê, ji bo aşkerakirina dek û dolav û gelacîyên siyasî yên li ser serê Kurdan tên gerandin qels dimîne, meselê dixe kirasekî teng û şexsî. Eger mebesta Hesenê Metê ne ev be jî, mixabin wêneya Delyan a ku dertê pêş çavên xwendevanan ev e. Pirsek din jî, eger meriv Bekoyê Ewan wek sembola gelacîya serdema xwe bipejirîne û bixwaze wî rûbirûyê gelacên îroyîn bike, divîyabû ku Hesenê Metê Bekoyê Ewan bigihanda gelacên cûrbicûr û xusûsîyetên wan pê bida nasîn da ku Bekoyê Ewan karibûya ferqîya navbera xwe û gelacên îroyîn zelal bikira û wêneyekî exlaqî derxista pêş. Piştî şirovekirin û hin krîteran, dixwazim balê bikşînim ser çend pîvanên sereke yên novelê. Zimanê novelê: Bi rengekî satîrî zimanekî edebî yê bilind û herikî ku meriv bê navbir dixwîne. Naverok: Mijareke girîng a civakî û rojane ye. Senaryo: Serketî. Hemû navgînên ku di bûyerê da rol girtine, tekûz hatine bi cîh kirin. Kontrol: Nivîskar li ser bûyer û lehengên novelê xwedî kontroleke xurt e. Eger hûn dixwazin ji nêz va Cîhangîr û murîdên wî nas bikin, şahidê keramet û xusûsîyetên wan bibin; eger hûn dixwazin ken û girî bi hev ra bijîn, tahlî û tûjîya rastîyê tam bikin, divê hûn Tofanê bixwînin. 

Têbinî:
(1) Di pirsa zeman an demê da xafilbûn e. Wek meriv bixwaze bûyerek an şexsiyetek di dewr û zemanek din da bi cîh bike.Wek mînak, meriv E. Xanî û Bekoyê Ewan bîne hember hev û di navbera wan da monologek çê bike yan wek Hesenê Metê Darînê Daryo bi Mîr Celadet Bedirxan ra bide axaftinê. Wek ku Hesenê Metê bêje, cenabê Ehmedê Xanî û Mîr Celadet Bedirxan di serdemekê da jîyane û divê ew îro, di vê serdemê da bijîyana. Anakronîzm bi gelek awayan tê kirin. Nivîskar bixwaze, kare Barzanî ji qebrê rake û bi telefonê bi Celal Talabanî ra bide axaftin. Nivîskar pirî caran anakronîzmê ji ber his û hizrên jîyandina hin şexsiyet û bûyerên dîrokî dikin.